Khuyến nông đổi từ chuyển giao sang đồng hành cùng nông dân

Thay vì dừng ở hướng dẫn kỹ thuật, hệ thống khuyến nông được định hướng trở thành lực lượng tổ chức sản xuất, kết nối chuỗi giá trị trong mọi khâu sản xuất.

Tại Hội nghị sơ kết công tác 6 tháng đầu năm 2026 của hệ thống khuyến nông ngày 22/7, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp đặt ra vấn đề, người nông dân hiện không những cần am hiểu kỹ thuật mà còn phải biết tổ chức sản xuất, tiếp cận thị trường, đáp ứng các quy định xuất khẩu và ứng dụng công nghệ số.

Vai trò của hệ thống khuyến nông, vì thế, đứng trước yêu cầu thay đổi. Điều mà ngành hướng tới không còn là lực lượng chỉ làm nhiệm vụ chuyển giao tiến bộ kỹ thuật, mà trở thành "cầu nối" giữa chính sách với đồng ruộng, giữa doanh nghiệp với nông dân và giữa thị trường với vùng sản xuất.

Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp: Khuyến nông cần đổi từ chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nhỏ lẻ sang chuyển giao theo chuỗi, theo vùng nguyên liệu. 

Không thể phát triển bằng những mô hình rời rạc

Suốt nhiều năm, khuyến nông gắn với hình ảnh những mô hình trình diễn, lớp tập huấn hay những cán bộ xuống tận đồng ruộng "cầm tay chỉ việc" cho nông dân. Cách làm này từng đóng vai trò lớn trong việc đưa giống mới, quy trình kỹ thuật mới vào sản xuất, góp phần tạo nên nhiều bước phát triển của nông nghiệp Việt Nam.

Nhưng khi nền nông nghiệp chuyển từ mục tiêu tăng sản lượng sang nâng cao giá trị, những mô hình riêng lẻ bắt đầu bộc lộ giới hạn, theo Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia Lê Quốc Thanh.

Một hộ nông dân có thể làm đúng kỹ thuật, nhưng nếu cả vùng nguyên liệu không đồng nhất quy trình thì khó xây dựng thương hiệu. Một hợp tác xã có thể sản xuất đạt tiêu chuẩn, nhưng nếu không được hỗ trợ kết nối doanh nghiệp thì vẫn khó tiêu thụ. Một địa phương có thể có sản phẩm tốt, nhưng nếu thiếu mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc hay dữ liệu số thì vẫn khó bước vào các thị trường xuất khẩu lớn.

Vì vậy, với dự thảo Thông tư hướng dẫn Nghị định 268/2026/NĐ-CP (vừa ban hành ngày 1/7), Trung tâm xác định các chương trình, dự án khuyến nông sẽ được xây dựng theo hướng phục vụ trực tiếp các mục tiêu chiến lược của ngành, tập trung vào sản phẩm chủ lực và phát triển theo chuỗi giá trị, thay vì triển khai dàn trải như trước.

Định hướng này cũng được thể hiện trong kế hoạch triển khai các dự án năm 2026. Ông Thanh cho biết, ở lĩnh vực trồng trọt, hoạt động khuyến nông đã gắn với phát triển vùng nguyên liệu tập trung, xây dựng mã số vùng trồng, quản lý phụ phẩm sau thu hoạch, liên kết sản xuất - tiêu thụ, xây dựng thương hiệu và thúc đẩy chuyển đổi số. Các mục tiêu về giảm phát thải, kinh tế tuần hoàn và thích ứng biến đổi khí hậu cũng được lồng ghép ngay từ khi xây dựng dự án.

Tương tự, trong chăn nuôi, trọng tâm không còn là hỗ trợ từng mô hình đơn lẻ mà chuyển sang phát triển chuỗi giá trị ngành hàng, xây dựng vùng nguyên liệu, phát triển thương hiệu sản phẩm đặc sản, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và mở rộng thị trường. Các dự án thủy sản và lâm nghiệp cũng đều được thiết kế theo hướng liên kết sản xuất với tiêu thụ, quản lý bền vững và nâng cao giá trị gia tăng.

"Nếu trước đây câu hỏi đặt ra, là làm thế nào để áp dụng một quy trình mới, thì nay câu hỏi trở thành làm thế nào để cả vùng sản xuất vận hành theo cùng một tiêu chuẩn", ông Thanh chia sẻ.

Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp đề nghị tổ khuyến nông cộng đồng thực sự trở thành "cánh tay nối dài" của hệ thống quản lý tại địa phương. 

Đồng tình quan điểm này, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nguyễn Quý Dương thừa nhận, yêu cầu mới của ngành nông nghiệp đang mở ra không gian hoạt động rộng hơn cho hệ thống khuyến nông. Chẳng hạn, với Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, khuyến nông không chỉ hướng dẫn nông dân áp dụng quy trình canh tác mà còn đồng hành trong việc tiếp cận những lợi ích mới như giảm phát thải hay thị trường tín chỉ carbon.

Trong quản lý mã số vùng trồng, nhất là đối với các ngành hàng xuất khẩu như sầu riêng, cán bộ khuyến nông có thể hỗ trợ người dân từ những việc rất cụ thể như kê khai trên Cổng Dịch vụ công quốc gia, hoàn thiện hồ sơ và tuân thủ các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc.

Đặc biệt, Khi Bộ triển khai Nghị quyết 57 về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, lực lượng khuyến nông cũng cần tham gia ngay từ đầu vào quá trình đưa các giống và công nghệ chiến lược vào sản xuất để hình thành các chuỗi giá trị quy mô lớn.

"Nhiều địa phương đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số nhưng còn lúng túng về dư địa phát triển, chính lực lượng khuyến nông, với lợi thế bám sát thực tiễn sản xuất, có thể trở thành kênh tham mưu quan trọng, giúp địa phương xác định hướng đi phù hợp", ông Dương nói.

Từ hướng dẫn kỹ thuật thành tư vấn viên của vùng sản xuất

Nhấn mạnh yêu cầu với hệ thống khuyến nông giai đoạn tới, là "đổi từ chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nhỏ lẻ sang chuyển giao theo chuỗi, theo vùng nguyên liệu", nhất là "chuyển mạnh sang hoạt động tư vấn và đồng hành với nông dân", Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp yêu cầu, công tác khuyến nông cần thay đổi mạnh mẽ ngay từ cấp cơ sở.

Trong nhiều năm, tổ khuyến nông cộng đồng chủ yếu hỗ trợ nông dân tiếp cận kỹ thuật. Nhưng với yêu cầu mới, lực lượng này được kỳ vọng trở thành "cánh tay nối dài" của hệ thống quản lý ngay tại địa phương. Nói cách khác, khuyến nông không chỉ giúp người dân "trồng đúng", mà còn giúp họ "làm đúng" theo yêu cầu của thị trường.

Ngay cả công tác truyền thông cũng cần được định hướng lại. Thay vì chỉ phổ biến thông tin, hoạt động truyền thông khuyến nông sẽ hướng tới thay đổi nhận thức và hành vi sản xuất của người dân. Thứ trưởng Hiệp lưu ý, chuyển đổi số không phải để tạo thêm nhiều bản tin hay phần mềm, mà quan trọng nhất là thông tin phải đến đúng người cần và giúp họ giải quyết được những vấn đề trong sản xuất.

Giám đốc Lê Quốc Thanh báo cáo hoạt động của hệ thống khuyến nông 6 tháng đầu năm 2026..

Sự thay đổi của khuyến nông còn phản ánh quá trình chuyển đổi của cả nền nông nghiệp Việt Nam. Khi mục tiêu không còn là chạy theo sản lượng mà là sản xuất đúng nhu cầu thị trường, giảm phát thải, nâng cao giá trị và phát triển bền vững, hệ thống khuyến nông cũng không thể tiếp tục hoạt động theo cách cũ.

Một cán bộ khuyến nông trong giai đoạn mới có thể vẫn xuống đồng, tham gia hội nghị đầu bờ, nhưng công việc sẽ không dừng ở hướng dẫn bón bao nhiêu kilôgam phân hay gieo giống theo mật độ nào. Họ phải tư vấn cách tổ chức vùng nguyên liệu, kết nối hợp tác xã với doanh nghiệp, hỗ trợ người dân hoàn thiện hồ sơ, tiếp cận nền tảng số, đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu và tham gia vào những chuỗi giá trị ngày càng khắt khe.

Đó cũng là ý nghĩa lớn nhất mà Thông tư hướng dẫn Nghị định 268/2026/NĐ-CP cần hướng tới. Thứ trưởng bày tỏ, khi người nông dân có thêm một "người tư vấn" ngay trên đồng ruộng, khuyến nông sẽ không còn được đo bằng số lớp tập huấn hay số mô hình trình diễn, mà bằng khả năng hình thành những vùng nguyên liệu lớn, những chuỗi giá trị bền vững và sức cạnh tranh mới cho nông sản Việt.

Nguồn: nongnghiepmoitruong.vn