Sầu riêng xen cà phê: Bón phân đúng cho cả hai cây, lãi tăng gần 25%

Mô hình trồng sầu riêng xen cà phê tại Tây Nguyên tuy giúp nông dân giảm thiểu rủi ro thị trường, nhưng lại đặt ra "bài toán khó" về chế độ dinh dưỡng khác biệt giữa hai loại cây trên cùng một diện tích. Bằng việc thay đổi thói quen bón phân cảm tính sang quy trình khoa học thích ứng với biến đổi khí hậu, chương trình Canh tác cà phê thông minh của Bình Điền đã chứng minh hiệu quả vượt trội sau 2 vụ thử nghiệm: không chỉ giúp cắt giảm gần 600 kg dinh dưỡng nguyên chất/ha mà còn nâng năng suất toàn vườn, mang lại mức tăng trưởng lãi ròng ấn tượng lên đến gần 25%.

Tây Nguyên – Những năm gần đây, nắng nóng kéo dài trong mùa khô rồi mưa lớn dồn dập ngay đầu mùa mưa khiến cây cà phê, vốn có bộ rễ ăn nông, dễ bị sốc nhiệt ẩm: rễ hỏng, lá vàng, trái non rụng. Mưa tập trung làm rửa trôi lớp đất mặt và dinh dưỡng, làm đất suy thoái nhanh, đồng thời tạo điều kiện cho sâu bệnh bùng phát. Trong bối cảnh đó, mô hình trồng xen sầu riêng, hồ tiêu, bơ trong vườn cà phê dần thay thế độc canh vì vừa tăng thu nhập gấp 2–4 lần trên cùng diện tích, vừa giảm rủi ro khi một loại nông sản rớt giá.

Hai cây, một thói quen bón phân

Trồng xen tạo ra bài toán mới mà kinh nghiệm độc canh chưa giải được. Sầu riêng là cây tầng cao, cà phê là cây tầng thấp; nếu khoảng cách và tán cây không được thiết kế hợp lý, hai cây cạnh tranh ánh sáng và không gian thay vì hỗ trợ nhau. Nhu cầu nước và dinh dưỡng của mỗi cây rơi vào những thời điểm khác nhau trong năm: sầu riêng cần phục hồi sau thu hoạch, phân hóa mầm hoa, nuôi hoa rồi nuôi quả; cà phê lại theo nhịp mùa khô – đầu, giữa, cuối mùa mưa.

Khi cây cà phê vào giai đoạn tưới bung hoa cần nhiều nước, cũng là lúc cây sầu riêng đang phân hóa mầm hoa, cần ít nước hoặc đã hình thành mắt cua cần tưới nhẹ nuôi hoa. Giai đoạn này cần chú ý chế độ nước tưới cho 2 cây tránh tình trạng sầu riêng dư nước sẽ ra đọt non đồng loạt gây cạnh tranh dinh dưỡng làm rụng hoa, rụng trái non.

Trong khi đó, trước khi triển khai chương trình Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu tại 5 tỉnh Tây Nguyên cũ, Bình Điền tiến hành khảo sát 450 nông hộ và phân tích 156 mẫu đất tại các điểm mô hình dự kiến, kết quả cho thấy phần lớn vườn được bón theo tập quán canh tác của bà con nông dân, không dựa vào độ phì đất hay mức năng suất, và bón dư khá nhiều so với nhu cầu. Tại các điểm mô hình này, lượng đạm nông dân bón cho cà phê trung bình hơn 400 kg N/ha/vụ, gần gấp đôi mức cần thiết. Đất ngày càng chua, dinh dưỡng bón xuống không được cây hấp thu hết, vừa lãng phí tiền phân vừa tăng phát thải.

Những thay đổi khi tham gia mô hình

Từ niên vụ 2024–2025, bốn vườn sầu riêng xen cà phê tại Đắk Mil, Krông Pắk, Chư Păh và Đăk Hà (thuộc các tỉnh Đắk Nông, Đắk Lắk, Gia Lai, Kon Tum cũ) được đưa vào chương trình Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu do Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền phối hợp với Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) và Trung tâm Khuyến nông Quốc gia triển khai. Mỗi vườn bố trí ba phần so sánh: bón theo tập quán nông dân, bón theo quy trình của chương trình, và bón theo quy trình có bổ sung chế phẩm vi sinh.

Cách làm của các hộ thay đổi ở bốn điểm.

Thứ nhất, chỉnh trang vườn xen: tỉa cành, tạo tán cho cả hai cây, điều chỉnh khoảng cách để sầu riêng và cà phê đủ ánh sáng, thông thoáng và tương hỗ thay vì cạnh tranh.

Thứ hai, chăm đất trước khi chăm cây: cải thiện độ chua bằng phân cân bằng đất thay cho vôi, bổ sung phân hữu cơ có vi sinh vật chức năng để phục hồi bộ rễ, tái sử dụng vỏ cà phê và tàn dư thực vật trong vườn.

Thứ ba, bón phân theo từng cây và từng giai đoạn: cà phê dùng bộ phân chuyên dùng cho mùa khô, giai đoạn tăng trưởng và chắc hạt; sầu riêng dùng bộ phân riêng cho phục hồi sau thu hoạch, phân hóa mầm hoa, nuôi hoa, nuôi quả non và nuôi quả lớn. Lượng bón xác định theo kết quả phân tích đất và năng suất mục tiêu của từng vườn; những đợt trùng thời điểm được bón chung để giảm công.

Thứ tư, quản lý đồng bộ các khâu còn lại: tưới theo độ ẩm đất, cắt cỏ chừa gốc để che phủ, phòng trừ dịch hại tổng hợp và ưu tiên biện pháp sinh học.

Kết quả sau hai vụ

Tổng kết bốn mô hình trong hai niên vụ 2024–2025 và 2025–2026 cho thấy tác động rõ trên cả hai cây. Năng suất cà phê nhân ở phần áp dụng quy trình tăng bình quân 12,7% và 14,1% so với cách bón của nông dân, đạt 3,8–3,9 tấn/ha; sầu riêng tăng 11,3% và 14,4%, đạt 11,3–12,9 tấn quả/ha. Việc bổ sung chế phẩm vi sinh vào phân bón góp thêm khoảng 4% năng suất cho mỗi cây.

Đáng chú ý là năng suất tăng trong khi lượng phân giảm. So với tập quán, mỗi hecta mô hình tiết kiệm trung bình 180 kg N, 83 kg P₂O₅ và 130 kg K₂O cho cà phê, cùng 56 kg N, 49 kg P₂O₅ và 101 kg K₂O cho sầu riêng, tổng cộng gần 600 kg dinh dưỡng nguyên chất mỗi vụ. Nhờ vậy, lãi ròng tính chung cho cả vườn tăng 19,9% ở vụ đầu và 24,9% ở vụ thứ hai, tương ứng khoảng 1 tỷ đồng/ha/năm ở vụ 2024–2025 so với 839 triệu đồng của cách làm cũ. Giảm phân khoáng, nhất là phân đạm, cũng đồng nghĩa giảm phát thải khí nhà kính trên đơn vị sản phẩm.

Từ mô hình đến hướng đi

Theo TS. Phạm Anh Cường, Giám đốc Nghiên cứu và Phát triển của Bình Điền, điều quan trọng nhất mà mô hình mang lại là nông dân chuyển từ bón phân theo thói quen sang bón theo nhu cầu của từng cây, từng giai đoạn và tình trạng đất. Khi đất được cải thiện và hai cây trong vườn được chăm sóc theo đúng nhu cầu sinh trưởng của mình, mỗi đồng phân bón bỏ ra đều tạo ra năng suất, thay vì bị rửa trôi hoặc gây cạnh tranh giữa hai cây.

Chương trình kiến nghị nhân rộng mô hình ra các vùng sinh thái tương tự tại Tây Nguyên, tiếp tục hoàn thiện quy trình riêng cho từng cây trong vườn xen và tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp phân bón, viện nghiên cứu, hệ thống khuyến nông, người thu mua và nông dân. Với người trồng, bài học từ bốn mô hình khá rõ: vườn xen canh chỉ phát huy hết lợi thế khi mỗi cây được bón đúng, bón đủ trên nền đất khỏe.

Huy Cường

Một số hình ảnh:

Ảnh 1: TS. Phạm Anh Cường - Giám đốc R&D Công ty CP Phân bón Bình Điền hướng dẫn kỹ thuật bón phân Đầu Trâu chuyên dùng có bổ sung vi sinh tại mô hình

Ảnh 2: Đông đảo bà con nông dân Tây Nguyên hào hứng tham gia buổi hội thảo tổng kết vụ sầu riêng xen cà phê tại hộ ông Lương Văn Sức (Chư Păh, Gia Lai) và đồng thuận cao với quy trình Canh tác cà phê thông minh của Công ty CP Phân bón Bình Điền

Ảnh 3: Niềm vui thu hoạch sầu riêng đạt năng suất và chất lượng cao tại vườn mô hình xen canh

Ảnh 4: Ban tổ chức chương trình cùng chuyên gia và nông dân kiểm tra thực địa tại Bảng mô hình cà phê xen sầu riêng tại xã Hà Mòn, huyện Đắk Hà, Kon Tum cũ, nay là xã Đắk Hà, tỉnh Quảng Ngãi

Ảnh 5: Cây sầu riêng trồng xen trong vườn cà phê phát triển cân đối, trái đậu sai trĩu cành nhờ áp dụng đúng quy trình dinh dưỡng

Ảnh 6: Đoàn chuyên gia Bình Điền và Ban quản lý chương trình tham quan, đánh giá thực tế chất lượng trái sầu riêng trước kỳ thu hoạch